Скрининг – денсаулықты сақтайтын ең тиімді әдіс
Бүгінгі қоғамда денсаулық – тек жеке адамның емес, тұтас ұлттың басты байлығына айналды. Қарбалас өмір, күйзеліс, қозғалыстың аздығы мен дұрыс тамақтанбау көптеген аурудың жасырын түрде өршуіне жол ашып отыр. Адам өзін жақсы сезінгенімен, ағза ішінде қауіпті өзгерістер басталып кетуі әбден мүмкін. Осындайда аурумен күресудің ең сенімді жолы – алдын алу.
Скрининг – дәл осы алдын алудың, яғни денсаулықты сақтаудың ең тиімді әрі қолжетімді жолы. Ол дерттің алдын кесіп, адам өмірінің сапасын арттыруға қызмет етеді. Сондықтан скринингті дәрігердің емес, әрбір саналы азаматтың өмірлік әдетіне айналдыру – бүгінгі күннің талабы.
Скрининг – ауруды ерте кезеңде анықтауға арналған профилактикалық тексеру. Скринингтің басты мақсаты – ауруды ерте анықтап, асқындырмай емдеу.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бойынша, көптеген қауіпті аурулар (қатерлі ісік, қант диабеті, жүрек аурулары) скрининг арқылы ерте табылса, толық емделу мүмкіндігі 80–90% дейін артады.
Қазақстанда скрининг бағдарламасы мемлекет тарапынан тегін жүргізіледі.
0–1 жас: жаңа туған нәресте скринингі
Бұл кезеңде баланың өмірі мен болашағына әсер ететін аурулар тексеріледі.
Тексерулер:
- Туа біткен гипотиреоз
- Фенилкетонурия
- Есту қабілеті
- Жүрек ақаулары
- Неврологиялық даму
Мақсаты:
Баладағы ауыр туа біткен ауруларды ерте анықтау.
Егер уақытында анықталса, баланың толық сау өсіп-жетілуіне мүмкіндік бар.
1–5 жас: ерте даму бақылауы
Бұл жылдары бала ағзасы қарқынды дамиды.
Скринингтер:
- Бой, салмақ, психомоторлық даму
- Көру қабілеті
- Есту
- Қан аздық (анемия)
- Рахит белгілері
Неге маңызды?
Егер осы кезеңде даму кешеуілдеуі анықталса, арнайы ем мен түзету арқылы толық қалпына келтіруге болады.
6–14 жас: мектеп жасындағы скрининг
Бұл кезеңде балалар ұзақ отырады, гаджет көп қолданады.
Тексерулер:
- Омыртқа қисаюы (сколиоз)
- Көру нашарлауы
- Артық салмақ
- Қан қысымы
- Тіс жағдайы
- Қант диабетінің ерте белгілері
Мақсаты:
Болашақта созылмалы аурулардың алдын алу.
15–18 жас: жасөспірім кезең
Гормондық өзгерістер басталады.
Скрининг:
- Қан талдауы
- Қалқанша без
- Қыз балаларға гинекологиялық тексеру
- Ұл балаларға урологиялық тексеру
- Психологиялық жағдай
Неге маңызды?
Осы жаста дұрыс тексерілмесе, кейін бедеулік, гормондық бұзылыс болуы мүмкін.
18–29 жас: жас кезең
Адам өзін толық сау сезінетін уақыт. Бірақ жасырын аурулар дәл осы кезде басталады.
Жыл сайын:
- Жалпы қан талдауы
- Қан қысымы
- Қант деңгейі
- Флюорография
Әйелдерге:
- Жатыр мойны обырына скрининг (ПАП тест) – 3 жылда 1 рет
- УДЗ
Мақсаты:
Аурудың басталуын тоқтату.
30–39 жас: қауіптің алғашқы кезеңі
Метаболизм баяулайды.
Міндетті скрининг:
- Қант диабеті
- Холестерин
- Бауыр, бүйрек тексеруі
- Әйелдерге: жатыр мойны обыры
- Сүт безі УДЗ
Ерлерге:
- Қан қысымы
- Жүрек тексеруі
40–49 жас: созылмалы аурулар басталатын кезең
Бұл жаста скрининг өте маңызды.
Тексеру:
- Қант диабеті
- Гипертония
- Холестерин
- Жүрек ЭКГ
- Сүт безі обыры (маммография)
- Жатыр мойны обыры
- Көз қысымы (глаукома)
Неге?
40 жастан кейін инфаркт, инсульт қаупі артады.
50–59 жас: қатерлі ісік скринингі
Міндетті:
- Ішек обырына скрининг
- Асқазан тексеруі
- Маммография
- Қант диабеті
- Қан қысымы
- Жүрек
Бұл кезеңде ерте анықталған ісік толық емделеді.
60+ жас: ұзақ өмір сүру кезеңі
Тексеру:
- Жүрек
- Қант диабеті
- Сүйек тығыздығы (остеопороз)
- Көру, есту
- Онкоскрининг
Мақсаты:
Белсенді ұзақ өмір сүру.
Скринингтің пайдасы
✔ Ауруды ерте анықтайды
✔ Ем жеңіл өтеді
✔ Ақша үнемдейді
✔ Өмір ұзақтығын арттырады
✔ Асқынудың алдын алады
❗ Есіңізде сақтаңыз
Скрининг – ауруды іздеу емес,
денсаулықты сақтау мәдениеті.
Жыл сайын тексеріліп жүрген адам:
– ұзақ өмір сүреді
– энергиясы көп болады
– ауырмайды
Денсаулық – кейінге қалдыратын мәселе емес. Уақытында жасалған бір тексеру өмірді сақтап қалуы мүмкін. Скринингтен өту – әлсіздік емес, керісінше, өз өміріне, отбасының болашағына жауапкершілікпен қараудың белгісі.
Бүгін тексерілген адам – ертеңіне сенімді адам. Себебі алдын алған дерт асқынбайды, ерте анықталған ауру емге көнеді. Скрининг – ауру іздеу емес, ұзақ әрі сапалы өмірге жасалған саналы қадам.
Сондықтан «ауырмаймын» деп күтпей, «саулығымды сақтаймын» деген ұстанымды өмірлік қағидаға айналдырайық. Денсаулықты бүгін бағалаған жан ғана ертеңіне алаңсыз қарай алады.
Ә.Оспахан,
Алға аудандық ауруханасының
жалпы тәжірбиелі дәрігері